Sinemada merdivenler yalnızca karakterleri bir kattan diğerine taşıyan mimari unsurlar değildir. Karakterin merdiveni çıkma, inme veya kullanma biçimi; yaşadığı dönüşümü, iç çatışmasını ve hayata karşı verdiği mücadeleyi görünür kılabilir. Sinemada Basamaklar serisinin ilk bölümünde Rocky, Joker, John Wick: Chapter 4, Spirited Away ve It’s a Wonderful Life üzerinden merdivenlerin karakter değişimini nasıl anlattığına bakıyoruz.

Bir filmi sessize alın. Diyalogları kaldırın ve müziği susturun.

Yalnızca karakterlerin hangi katta yaşadığına, merdiveni nasıl kullandığına ve hangi yöne hareket ettiğine bakın.

Sinemada merdiven, iki katı birbirine bağlayan “salt mimari bir unsur” değildir. İktidarın, sınıfın, arzunun, korkunun ve dönüşümün geometrisidir. Burada kim saklanıyor? Kim merdivenden törenle inerken kim aynı basamaklardan yuvarlanıyor?

Bir karakter ilk basamağa ayağını koyduğunda aslında sadece başka bir kata değil çoğu zaman başka bir hayata doğru yürümeye başlar; bir çok dekorun aksine merdivene dokunur ve fiziksel bağ kurar.

Merdiven Bir Yön Değil Bir Fiildir

“Yukarı” ve “aşağı” tek başına yeterli değildir. Asıl anlamı belirleyen şey karakterin merdiveni nasıl kullandığıdır. Koşarak çıkmak umut ve kararlılığı, sürünerek çıkmak çaresizliği, dans ederek inmek dönüşümü, düşmek kontrol kaybını, duraksamak ise karakterin iç çatışmasını görünür kılabilir. Sinema bu noktada bizlere çeşitli yollar sunar. Rocky’den It’s a Wonderful Life’a uzanan ikonik basamaklar dikkat çeker.

Rocky (1976) — Yönetmen: John G. Avildsen

Rocky’nin her sabah çıktığı Philadelphia Sanat Müzesi merdivenleri, dövüştüğü rakiplerinden önce kendini yenme mücadelesidir. Filmin sonunda zirvede kollarını kaldırması ise maçı kazanmadan önce psikolojik zaferini ilan ettiği andır.

Joker (2019) — Yönetmen: Todd Phillips

Arthur Fleck filmin başında uzun merdivenleri bitkin ve kambur şekilde tırmanır. Her basamak günlük hayatın yükü gibidir. Daha sonra aynı merdivenleri dans ederek iner. Fiziksel olarak iniştedir ama psikolojik olarak ilk kez yükselmiştir. Tek bir mekânla karakterin dönüşümünü izleriz. Arthur, o basamakları çıkarken toplum tarafından ezilen bir adamdır. Joker ise aynı basamakları toplumun kurallarını reddeden ve kendi kimliğini ilan eden bir figür olarak inmektedir. Arthur yukarı çıkarken ezilir ama Joker aşağı inerken doğar. Özetle yönetmen, klasik metaforu tersine çevirir.

John Wick: Chapter 4 (2023) — Yönetmen: Chad Stahelski

John Wick, Paris’teki 222 basamaklı Sacré-Cœur merdivenlerini neredeyse tamamladığında tek darbeyle en alta kadar yuvarlanır. Yönetmen, bu sahneyi aksiyondan çok psikolojik bir yıkıma dönüştürür. Çünkü biz yalnızca bir adamın düşüşünü değil de dakikalar boyunca adım adım kazanılan ilerlemenin bir anda yok oluşunu izlemiş oluruz. Wick yeniden ayağa kalkıp aynı merdiveni tırmanırken ise mücadele rakibiyle değil vazgeçme ihtimaliyledir.

Spirited Away (2001) — Yönetmen: Hayao Miyazaki

Chihiro’nun çürümüş ahşap merdivenlerden kazan dairesine inişi çocuk bedeninin yetişkin sorumluluğuyla karşılaşmasıdır. Burada yüksekliği değil kırılganlığı hissederiz.

Aynı Merdiven, Farklı Zaman: Değişen Anlam

Bazen merdiven değişmez, değişen tek şey karakterin ona yüklediği anlamdır. Aynı basamaklar, aynı trabzan, yıllar içinde bambaşka bir duyguyu taşıyabilir.

It’s a Wonderful Life (1946) — Yönetmen: Frank Capra

George Bailey’nin evindeki merdivenin gevşek trabzan topuzu, filmin başında onu sinirlendiren küçük bir kusurdur. Finalde George aynı topuzu elinde hissettiğinde artık öfke değil, sahip olduğu hayata duyduğu minnettarlık konuşur. Yönetmen, mekânı hiç değiştirmeden yalnızca karakterin bakışını değiştirerek aynı merdiveni yeniden anlamlandırır.

Merdivenler Rocky için iradenin, Arthur Fleck için dönüşümün, John Wick için vazgeçmemenin, Chihiro için sorumlulukla karşılaşmanın simgesine dönüşür. Ancak sinemada basamaklar yalnızca karakterlerin kişisel değişimini anlatmaz. Kimin yukarıda, kimin aşağıda kaldığını göstererek toplumun görünmez sınırlarını da belirler.

Serinin devamı: Sinemada Basamaklar: Sınıf, Güç ve Hiyerarşi

Serinin son bölümü: Sinemada Basamaklar: Korku, Düşüş ve Saplantı