“Var olmak mı, yok olmak mı, bütün sorun bu!” – William Shakespeare, Hamlet

Not: Bu izlenim yazısı, filmin anlatısal kırılma noktaları ve finaline dair açık spoilerlar içerir.

Bazı filmlerden geriye bir hikâyeden çok hisler ve soru işaretleri kalır. Bugonia, izleyicisini rahatlatan cevaplar vermenin aksine onu sorularla baş başa bırakan bir film. Gerçek, inanç ve kontrol arasındaki sınırları yerinden oynatmasına ek olarak anlatısını bir düşünce deneyimine dönüştürüyor.

Film bittiğinde salondan ayrılırken zihnimde yalnızca William Shakespeare’in Hamlet’ten alıntı yaptığım sözü kalmıştı. Bu nedenle, son sahnenin ağırlığı, Lanthimos’un o kendine has varoluş kazısını zihnimde bir Shakespeare trajedisinin ortasına bağladı. Bugonia, yönetmenin yıllardır sürdürdüğü sorgulamaları bu kez insanın doğadaki varoluşu ve kapitalizmin vahşi yüzü üzerinden yeniden kuruyor.

Buradan itibaren metin, filmin hikâyesi ve karakterlerine dair açık spoilerlar içermektedir.

Karakterleri Tanıyalım

Hikâyenin merkezinde, hayatın kayıtsızlığıyla baş edemediği noktada kendi gerçekliğini icat eden bir karakter var: Jesse. Dünyadan gördüğü adaletsizliği açıklayamadıkça, komplo teorileri onun için bir kaçış değil; hayatta kalmak için kurduğu yeni bir düzene dönüşüyor. Kendini bu düzene o kadar ikna ediyor ki, yaptığı her şeyi bu dünyanın kuralları üzerinden meşrulaştırıyor. Jesse’nin şiddeti bile bir inanç biçimine evriliyor. Oysa içindeki tek gerçek, annesinin hastalığı karşısındaki çaresizliği.

Bu karanlığın içinde Jesse’e eşlik eden tek kişi Don. Jesse’nin dünyada tutunduğu son insan. Belki yalnızlık korkusu, belki de vicdanının sessiz bir eşlik isteği… Don, Jesse’nin anlam verilemez davranışlarını kabullenir ve bir noktadan sonra bilinçli biçimde onun suç ortağına dönüşür. Sonunda film Don’u bir eşikte bırakır: sevdiği tek insanın peşinden mi gidecek, yoksa inandığı gerçeğe mi tutunacaktır? Bu ikilem, anlatının en güçlü anlarından birini oluşturur. Film boyunca sessizliğini koruyan Don, tam da bu sahnede dramatik bir zirveye çıkar.

Michelle, kapitalist sistemin parlak yüzü; başarı anlatılarının ve çok satan kişisel gelişim kitaplarının ete kemiğe bürünmüş hâli. Jesse’nin sanrılarında bir “imparatorluk tanrıçası”, gerçek hayatta ise güçlü bir ilaç şirketinin CEO’su. Kaçırılmasıyla birlikte, gücün ne kadar ince bir kabuk olduğunu fark etmek zorunda kalıyor. Adım attığı yeni dünya, onun yıllardır sürdürdüğü başarı retoriğinin hiç tanımadığı bir alan.

Ancak film, Michelle’in en çok güvendiği şeyi hedef alıyor: kontrol duygusunu. Michelle, her diyaloğunda kapitalizmin bir numaralı öğretisi olan “kazan–kazan” ilkesini neredeyse dini bir emir gibi tekrarlıyor. Ne olursa olsun kontrolü elinde tutabileceğine, her durumdan bir çıkar üretebileceğine inanıyor. Oysa Bugonia’da kazanmak ile kaybetmek arasındaki çizgi o kadar hızlı eriyor ki, Michelle’in tüm parlak stratejileri bir anda anlamını yitiriyor. Film, güç ve başarı kavramlarının aslında ne kadar kaygan bir zeminde durduğunu acımasızca gösteriyor.

Zihnimde Kalan

Bugonia, deliliği yalnızca bireysel bir sapma olarak göstermiyor. Deliliği insanın sistemle ve hayatın kayıtsızlığıyla baş etme biçimlerinden biri olarak okuyan nadir filmlerden biri. Bu nedenle film, yalnızca karakterlerin zihinsel çözülüşünü görünür kılmıyor. Aynı zamanda onları bu noktaya iten düzenin kırılganlığını da görünür kılıyor.

Tüm bu karmaşanın ortasında film, izleyiciye aynı soruyu ısrarla yöneltiyor. “Gerçek” dediğimiz şey ne kadar gerçek? Bu gerçeklik, hangi noktada zihnin kendini koruma refleksine dönüşüyor?

Lanthimos bu sorunun cevabını vermiyor; bilinçli olarak seyirciye bırakıyor. Son olarak ben de William Shakespeare’in o meşhur sözüne dönüyorum:

“Var olmak mı, yok olmak mı… bütün sorun bu.”

Belki de bazen var olmak, zihnin ürettiği masalları taşımayı öğrenmektir.