2019’dan bu yana düzenli olarak takip ettiğim 44. Hülya-Özdemir Nutku İzmir Uluslararası Tiyatro Festivali’ni bu yıl Oyun Laboratuvarı’nın Übüleşme oyunu ile açtım.

Übü’lerin dünyasında yaşadığımız bir dönemde, Orta Doğu’da ve dünyanın farklı coğrafyalarında savaş çanları çalarken izlediğim bu oyun, kısa da olsa tüm bu gerginliği alay konusu yaparak bir nefes alanı açıyor.

Alfred Jarry’nin Ubu Roi eserinden uyarlanan Übüleşme, güç ihtirasını ve beraberinde gelen zehirlenmeyi, absürt komedinin keskin hicviyle sahneye taşıyor.

Korkunun Sahnesi: Koleda ve Kolektif Ritüel

Ezgi Uşsen, Nazan Yerli ve Arzu Turan’ın canlandırdığı üç yaşlı kadın, köylerinde bir Balkan geleneği olan Koleda (Bocuk Gecesi) ritüelini sahneye taşır. Korkunun birlikte üretildiği, paylaşıldıkça büyüyen ve giderek bir gösteriye dönüşen bu ritüel, kısa sürede yalnızca bir köy hikâyesi olmadığını hissettirir.

Sahnede giderek büyüyen bu üç figür, kesintisiz ve akışkan rol geçişleriyle bir anda Übü’ye, ardından köydeki yaşlı kadınlara ve diğer karakterlere dönüşerek izleyeni sürekli tetikte tutar. Bu geçişler yalnızca oyunculuk becerisi değil, aynı zamanda oyunun ritmini belirleyen temel reji tercihine dönüşür.

Özellikle Übü’nün bir tür “şov” estetiği içinde, medyatik bir yargılama düzeni kurduğu sahne oyunun en çarpıcı anlarından biridir. Işık ve müzik kullanımıyla televizyon programı ile mahkeme salonu arasında gidip gelen bu yapı, iktidarın yargıyı nasıl bir gösteriye dönüştürdüğünü açık eder. Arka planda beyaz perdeye yansıtılan diktatör imgeleri ise Übü’nün tekil bir karakter değil, tarih boyunca tekrar eden bir iktidar biçimi olduğunu hatırlatır.

İktidarın yargıyı nasıl bir gösteriye dönüştürdüğünü açık eder.

Oyuncuların sürekli rol değiştirdiği bu yapı içinde özellikle Nazan Yerli’nin performansı, grotesk ve rahatsız edici tonuyla metnin talep ettiği huzursuzluğu yoğun bir şekilde sahneye taşır.

Absürdün İçinde Politika: Güldürü ve Huzursuzluk

Oyun; ifade özgürlüğünün bastırılmasından medyanın iktidar kontrolüne girmesine, halkın sistematik olarak sömürülmesinden iktidarın zenginleşme arzusuna kadar birçok politik katmanı içinde barındırır. Ancak tüm bu sert içeriğe rağmen, perde kapandığında salonun dans ve kahkahalarla dolması, oyunun kurduğu çelişkili ama etkileyici atmosferi görünür kılar.

Übüleşme, son derece politik bir metni; 9/8’lik ritimle akan şaşaalı ve absürt bir komedi formu içinde anlatmayı başarıyor. Aralarda duyulan Roman ezgileriyle kurulan ritmik yapı, sahnede anlatılanlarla bilinçli bir karşıtlık yaratarak hem yabancılaştırma etkisini güçlendiriyor hem de absürdün içinden doğan bir güldürü alanı açıyor.

Sahnede izlediğimiz şey yalnızca Übü’nün hikâyesi değil — alıştığımız gerçekliğin ta kendisi.

Sahne boyunca tekrar eden argo ifadeler ve özellikle “bok” kelimesinin bilinçli kullanımı, izleyeni kasıtlı olarak rahatsız ederken; oyun, hedef aldığı Übü düzenini eleştirmek için kendi anlatı medyumu olan tiyatroyu da yer yer alaya alıyor.

Seyirciyle kurulan interaktif bağ, oyuna ek bir yabancılaştırma katmanı kazandırırken izleyeni de anlatının içine dahil ediyor. Böylece sahnede izlenenin yalnızca bir kurgu değil, yaşadığımız dünyanın bir yansıması olduğu fikriyle yüzleşmeye davet ediyor. Bu yüzleşme sayesinde de bize bir gerçeği acımasızca fısıldıyor: Sahnede izlediğimiz şey yalnızca Übü’nün hikâyesi değil — alıştığımız gerçekliğin ta kendisi.

Oyunun programı ve oyunla ilgili detaylı bilgilere Oyun Laboratuvari internet sitesinden ulaşabilirsiniz.